Nagroda Nobla. Najważniejsze informacje, kategorie i polscy laureaci

Nagroda Nobla to jedno z najbardziej prestiżowych wyróżnień na świecie. Od ponad 120 lat trafia do naukowców, pisarzy oraz osób i organizacji, których działalność ma szczególne znaczenie dla ludzkości. Kto ustanowił Nagrodę Nobla, w jakich dziedzinach jest przyznawana i którzy Polacy znaleźli się w gronie laureatów? Oto najważniejsze informacje.

Co to jest Nagroda Nobla?

Nagroda Nobla została ustanowiona zgodnie z testamentem Alfreda Nobla, szwedzkiego chemika, wynalazcy i przedsiębiorcy, który dorobił się ogromnego majątku m.in. dzięki wynalezieniu dynamitu.

Nobel był właścicielem ponad 300 patentów. Pod koniec życia zdecydował, że znaczna część jego fortuny zostanie przeznaczona na finansowanie nagród dla osób, które przyniosły „największą korzyść ludzkości”.

Alfred Nobel zmarł 10 grudnia 1896 roku, a pierwsze nagrody przyznano pięć lat później, w 1901 roku.

Do dziś 10 grudnia pozostaje jedną z najważniejszych dat w noblowskim kalendarzu. W rocznicę śmierci fundatora odbywają się uroczystości wręczenia nagród.

W jakich dziedzinach przyznawana jest Nagroda Nobla?

W swoim testamencie Alfred Nobel wskazał pięć dziedzin. Nagrody miały być przyznawane za osiągnięcia w:

• fizyce,
• chemii,
• fizjologii lub medycynie,
• literaturze,
• działaniach na rzecz pokoju.

Z ekonomią sytuacja wygląda inaczej. Alfred Nobel nie ustanowił Nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii. Nagrodę Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie nauk ekonomicznych utworzono dopiero w 1968 roku. Pierwszy raz przyznano ją w 1969 roku. Jest wręczana razem z pozostałymi nagrodami i powszechnie określana jako ekonomiczny Nobel.

Kto wybiera laureatów Nagrody Nobla?

Za wybór laureatów odpowiadają różne instytucje. Królewska Szwedzka Akademia Nauk przyznaje nagrody w dziedzinie fizyki i chemii oraz nagrodę ekonomiczną. Laureata w dziedzinie fizjologii lub medycyny wybiera Zgromadzenie Noblowskie przy Karolinska Institutet, natomiast za Literacką Nagrodę Nobla odpowiada Akademia Szwedzka.

Wyjątkiem jest Pokojowa Nagroda Nobla, o której decyduje pięcioosobowy Norweski Komitet Noblowski powoływany przez norweski parlament.

To również jedyna z głównych nagród wręczana w Oslo. Pozostałe ceremonie odbywają się w Sztokholmie.

Co otrzymuje laureat Nagrody Nobla?

Nobel to nie tylko prestiż i międzynarodowy rozgłos. Laureaci otrzymują medal, dyplom oraz nagrodę finansową.

W 2025 roku wysokość pełnej nagrody wynosiła 11 milionów koron szwedzkich w każdej kategorii. Kwota może zostać podzielona, jeśli nagrodę otrzymuje więcej niż jedna osoba. Według kursu na dzień 7 października 2026 roku kwota ta wynosi 4 298 525,00 złotych.

Sam Nobel może bowiem zostać podzielony między maksymalnie trzech laureatów.

Kiedy wręczane są Nagrody Nobla?

Nazwiska laureatów ogłaszane są tradycyjnie w październiku, jednak na odebranie nagród zwycięzcy muszą poczekać do 10 grudnia, czyli rocznicy śmierci Alfreda Nobla.

Główna ceremonia odbywa się w Sztokholmie. Tego samego dnia w Oslo wręczana jest Pokojowa Nagroda Nobla.

Polscy laureaci Nagrody Nobla

Polska ma szczególnie silną reprezentację w historii Literackiej Nagrody Nobla. Henryk Sienkiewicz otrzymał ją w 1905 roku, a Władysław Reymont w 1924 roku. Do tego grona dołączyli później Czesław Miłosz, Wisława Szymborska oraz Olga Tokarczuk. Nobel Tokarczuk został przyznany za 2018 rok, choć pisarka odebrała go w 2019 roku.

W najczęściej przyjmowanym w Polsce zestawieniu polskich noblistów znajdują się:

1. Maria Skłodowska-Curie, fizyka, 1903
2. Henryk Sienkiewicz, literatura, 1905
3. Maria Skłodowska-Curie, chemia, 1911
4. Władysław Stanisław Reymont, literatura, 1924
5. Czesław Miłosz, literatura, 1980
6. Lech Wałęsa, Pokojowa Nagroda Nobla, 1983
7. Wisława Szymborska, literatura, 1996
8. Olga Tokarczuk, literatura, Nobel za 2018 rok, wręczony w 2019 roku.

Maria Skłodowska-Curie zajmuje w tym zestawieniu szczególne miejsce, ponieważ została nagrodzona dwukrotnie i w dwóch różnych dziedzinach naukowych.

W przypadku szerszych zestawień liczba noblistów związanych z Polską może być większa. Wynika to z burzliwej historii granic, zmian obywatelstwa oraz polskich korzeni części laureatów. Dlatego określenie „polski noblista” nie zawsze jest w źródłach definiowane w identyczny sposób.

Polacy z Literacką Nagrodą Nobla

To właśnie literatura przyniosła Polsce najwięcej najbardziej rozpoznawalnych Nobli. Pięcioro polskich twórców otrzymało Literacką Nagrodę Nobla: Henryk Sienkiewicz, Władysław Reymont, Czesław Miłosz, Wisława Szymborska i Olga Tokarczuk.

Sienkiewicz został uhonorowany w 1905 roku za wybitne osiągnięcia jako pisarz epicki. Reymont otrzymał nagrodę w 1924 roku, a Akademia wskazała w uzasadnieniu jego wielką narodową epopeję „Chłopi”.

Olga Tokarczuk otrzymała z kolei nagrodę za 2018 rok. Akademia Szwedzka doceniła jej wyobraźnię narracyjną i sposób przekraczania granic w twórczości.

Czy można odmówić przyjęcia Nagrody Nobla?

Historia zna również przypadki, kiedy laureaci nie przyjęli wyróżnienia. Jednym z najbardziej znanych był Jean-Paul Sartre, który w 1964 roku odmówił przyjęcia Literackiej Nagrody Nobla.

W 1973 roku Pokojowej Nagrody Nobla nie przyjął natomiast wietnamski polityk Lê Đức Thọ, który miał dzielić ją z Henrym Kissingerem.

Zdarzało się również, że laureaci nie mogli osobiście odebrać wyróżnienia z powodu uwięzienia lub sytuacji politycznej.

Dlaczego Nagroda Nobla jest tak ważna?

Nobel potrafi diametralnie zmienić pozycję laureata. W przypadku naukowców zwraca uwagę całego świata na ich odkrycia, w przypadku działaczy pokojowych nagłaśnia ich działalność, a w literaturze często oznacza gwałtowny wzrost zainteresowania książkami autora i tłumaczeniami na kolejne języki.

Od pierwszego rozdania nagród w 1901 roku Nobel stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli osiągnięć w nauce, literaturze i działalności na rzecz pokoju. Idea zapisana ponad sto lat temu w testamencie Alfreda Nobla pozostaje przy tym niezmienna: wyróżniać osiągnięcia, które przynoszą szczególne korzyści ludzkości.